De reserve (het reservatair erfdeel) is het deel van uw nalatenschap dat de wet voorbehoudt aan bepaalde naaste familieleden en waarover u dus niet vrij kunt beschikken. Sinds de grote hervorming van het erfrecht, in werking sinds 1 september 2018, en sinds de invoering van Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek op 1 juli 2022, gelden nieuwe en eenvoudigere regels. Deze gids legt uit wie reservataire erfgenaam is, hoeveel de reserve bedraagt en hoeveel u vrij kunt weggeven.
Wat is de reserve en wie geniet ze
De reserve beschermt twee categorieen van erfgenamen: de afstammelingen en de langstlevende echtgenoot. Zij kunnen niet volledig onterfd worden. Wie hun reserve schendt, kan door hen worden bijgesteld via een vordering tot inkorting. Belangrijk sinds 2018: de ouders (ascendenten) hebben geen reserve meer. Zij kunnen wel een onderhoudsvordering ten laste van de nalatenschap instellen als zij behoeftig zijn.
De reserve van de afstammelingen: altijd de helft
Dit is de belangrijkste vernieuwing van 2018. Vroeger was de reserve van de kinderen veranderlijk: de helft bij een kind, twee derde bij twee kinderen en drie vierde bij drie of meer kinderen. Nu is de reserve vast: de afstammelingen hebben samen altijd recht op de helft van de nalatenschap, hoeveel kinderen er ook zijn. Die globale reserve wordt gelijk verdeeld tussen de kinderen. Overleed een kind voor u, dan komen zijn afstammelingen in zijn plaats (plaatsvervulling).
De reserve van de langstlevende echtgenoot
De langstlevende echtgenoot heeft een dubbele reserve in vruchtgebruik:
- De concrete reserve: het vruchtgebruik van de gezinswoning (de voornaamste gezinswoning) en van het daarin aanwezige huisraad. Dit is de meest beschermde reserve.
- De abstracte reserve: het vruchtgebruik van de helft van de nalatenschap.
De reserve van de echtgenoot is dus altijd in vruchtgebruik, niet in volle eigendom. In bepaalde gevallen kan het vruchtgebruik in onderling akkoord worden omgezet in volle eigendom, in een geldsom of in een rente.
Het beschikbaar deel en een rekenvoorbeeld
Het deel dat overblijft na de reserve is het beschikbaar deel. Daarover beschikt u vrij via testament of schenking, ten voordele van wie u wilt.
- Reserve van de afstammelingen: de helft, dus 150.000 euro, gelijk verdeeld tussen de twee kinderen (75.000 euro elk in blote eigendom).
- Beschikbaar deel: de andere helft, 150.000 euro, waarover de erflater vrij kan beschikken.
- Bovenop de reserve heeft de langstlevende echtgenoot recht op het vruchtgebruik van de gezinswoning en op de abstracte reserve in vruchtgebruik.
Wat als de reserve geschonden is
Schendt een testament of een schenking de reserve, dan blijft het niet automatisch ongeldig, maar kunnen de reservataire erfgenamen een vordering tot inkorting instellen. Daardoor worden de te grote legaten of schenkingen teruggebracht tot het beschikbaar deel. Sinds de hervorming gebeurt de inkorting in principe in waarde en niet meer in natura, wat de rechtszekerheid en de rust in de familie ten goede komt.
De erfovereenkomst: afspraken vooraf
Sinds 2018 is er meer ruimte voor de erfovereenkomst. Zo kan een globale erfovereenkomst tussen ouders en kinderen, verleden voor een notaris, een evenwicht tussen de kinderen vastleggen en latere betwistingen voorkomen. Ook punctuele erfovereenkomsten over een bepaalde schenking zijn mogelijk. Dit gebeurt steeds voor een notaris met de nodige waarborgen.
Veelgestelde vragen
Ik heb drie kinderen: hoeveel kan ik vrij nalaten?
Sinds 2018 hebben uw drie kinderen samen recht op de helft van de nalatenschap. Over de andere helft, het beschikbaar deel, beschikt u vrij. Vroeger bedroeg de reserve bij drie of meer kinderen drie vierde, dus u hebt nu meer bewegingsruimte.
Hebben mijn ouders nog een reserve?
Nee. Sinds de hervorming van 2018 hebben ouders en andere ascendenten geen reserve meer. Zij kunnen wel een onderhoudsvordering instellen als zij behoeftig zijn op het ogenblik van uw overlijden.
Kan ik mijn echtgenoot volledig onterven?
Nee. De langstlevende echtgenoot heeft een reserve in vruchtgebruik, met minstens het vruchtgebruik van de gezinswoning. Volledige onterving is enkel in uitzonderlijke gevallen mogelijk, bijvoorbeeld bij feitelijke scheiding onder bepaalde voorwaarden.
Kan ik mijn stiefkind iets nalaten?
Ja, via het beschikbaar deel. Een stiefkind is geen reservataire erfgenaam en erft niet automatisch, maar u kunt het begunstigen met een legaat binnen de grenzen van het beschikbaar deel.
Volgende stappen
Bereken eerst wat de wet reserveert voordat u een testament opstelt. Wilt u weten wie erft zonder testament, lees dan onze gids over de wettelijke erfopvolging. Om zelf aan de slag te gaan, bekijkt u de modellen in ons artikel over het eigenhandig testament of het stappenplan om een testament te schrijven. De officiele tekst van Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek vindt u bij het Belgisch Staatsblad (ejustice).