Wie geen testament opstelt, laat de verdeling van zijn nalatenschap volledig over aan de wet. Die wettelijke erfopvolging (de erfopvolging bij versterf) volgt een vaste volgorde en houdt geen rekening met uw persoonlijke wensen. Deze gids legt uit wie er erft zonder testament, in welke volgorde en welke rol de langstlevende echtgenoot en de wettelijk samenwonende partner spelen.
De orden van erfgenamen
De wet roept de bloedverwanten op in orden. Zodra er een erfgenaam is in een hogere orde, sluit die de volgende orden uit.
- De afstammelingen: kinderen, en via plaatsvervulling kleinkinderen en achterkleinkinderen. Zij erven in gelijke delen per staak.
- De ouders samen met broers en zussen (de bevoorrechte zijverwanten): bij afwezigheid van afstammelingen. De ouders krijgen elk een deel, de rest gaat naar de broers en zussen (of hun afstammelingen).
- De verdere ascendenten: grootouders en overgrootouders, als er geen afstammelingen, ouders, broers of zussen zijn.
- De gewone zijverwanten: ooms, tantes, neven en nichten, tot en met de vierde graad.
De positie van de langstlevende echtgenoot
De echtgenoot is geen bloedverwant maar heeft een eigen, sterke wettelijke positie:
- Samen met afstammelingen: de echtgenoot krijgt het vruchtgebruik van de volledige nalatenschap, de kinderen krijgen de blote eigendom.
- Samen met andere erfgenamen (ouders, broers, zussen): de echtgenoot krijgt de volle eigendom van het deel in het gemeenschappelijk vermogen en het vruchtgebruik van het eigen vermogen van de overledene.
- Zonder andere erfgenamen tot de vierde graad: de echtgenoot erft de volledige nalatenschap in volle eigendom.
De wettelijk en feitelijk samenwonende partner
Het onderscheid is groot en wordt vaak onderschat:
- De wettelijk samenwonende partner (met een verklaring van wettelijke samenwoning bij de gemeente) erft enkel het vruchtgebruik van de gezinswoning en het huisraad. Dat recht kan echter bij testament worden ontnomen.
- De feitelijk samenwonende partner (samenwonend zonder verklaring) erft wettelijk niets, ook niet na tientallen jaren samenleven.
Ongehuwde koppels doen er dus goed aan om via testament voor elkaar te zorgen.
Overzicht per gezinssituatie
| Gezinssituatie | Wie erft zonder testament |
|---|---|
| Gehuwd met kinderen | Kinderen (blote eigendom) en echtgenoot (vruchtgebruik van alles) |
| Gehuwd zonder kinderen, ouders in leven | Echtgenoot (volle eigendom gemeenschap, vruchtgebruik eigen goederen), ouders |
| Gehuwd zonder verdere verwanten | Echtgenoot erft alles in volle eigendom |
| Ongehuwd met kinderen | De kinderen, in gelijke delen |
| Ongehuwd zonder kinderen | Ouders, broers en zussen, daarna verdere verwanten |
| Feitelijk samenwonend zonder kinderen | De partner erft niets, de familie erft alles |
De kloving: verdeling tussen de familietakken
Zijn er geen afstammelingen, geen echtgenoot en geen bevoorrechte zijverwanten, dan wordt de nalatenschap in twee gelijke helften verdeeld: een helft voor de vaderlijke lijn en een helft voor de moederlijke lijn. Dit heet de kloving. Zo blijft het vermogen binnen beide takken van de familie.
Wat als er geen erfgenamen zijn
Zijn er geen bloedverwanten tot en met de vierde graad en geen langstlevende echtgenoot, dan valt de nalatenschap toe aan de Staat. Wie dat wil vermijden, of wie een deel aan een goed doel of een vriend wil nalaten, moet een testament opstellen.
Veelgestelde vragen
Krijgt mijn echtgenoot alles als we geen kinderen hebben?
Enkel als er ook geen ouders, broers, zussen of andere verwanten tot de vierde graad meer zijn. Zolang die er zijn, deelt uw echtgenoot met hen: de echtgenoot krijgt de volle eigendom van het gemeenschappelijk vermogen en het vruchtgebruik van uw eigen goederen.
Wij wonen al 20 jaar samen zonder te huwen: erft mijn partner iets?
Zonder testament erft een feitelijk samenwonende partner niets. Een wettelijk samenwonende partner erft enkel het vruchtgebruik van de gezinswoning. Voor meer bescherming is een testament noodzakelijk.
Erft mijn stiefkind van mij zonder testament?
Nee, tenzij u het wettelijk hebt geadopteerd. Een adoptie stelt het kind gelijk met een eigen kind. Zonder adoptie kunt u een stiefkind enkel via testament begunstigen.
En als de nalatenschap meer schulden dan goederen bevat?
Erfgenamen kunnen de nalatenschap aanvaarden onder voorrecht van boedelbeschrijving of ze verwerpen. Een zuivere aanvaarding maakt hen aansprakelijk voor de schulden, ook met hun eigen vermogen.
Volgende stappen
Stemt de wettelijke verdeling niet overeen met uw wensen, dan stelt u best een testament op. Bekijk daarvoor de modellen in ons artikel over het eigenhandig testament en het stappenplan om een testament te schrijven. Om te weten hoeveel u vrij kunt nalaten, leest u de gids over het reservatair erfdeel. De officiele tekst van Boek 4 van het Burgerlijk Wetboek vindt u bij het Belgisch Staatsblad (ejustice).